Κινηματογράφος

ΟΔΥΣΣΕΙΑ

20 Ιουλίου, 2026 9 Λεπτά ανάγνωσης

ΚΡΙΤΙΚΗ-ΑΝΑΛΥΣΗ

ODYSSEY

ΤΑ ΠΑΘΗ ΚΑΙ Η ΕΞΙΛΕΩΣΗ

Table Of Content

ODYSSEY
Οδύσσεια: Οι αφηγηματικές γραμμές
Οδύσσεια: Η ανάκληση της μνήμης
Οδύσσεια: Η Ιθάκη
Οδύσσεια: Οι μνηστήρες
Οδύσσεια: Ο Ευριπίδης
Οδύσσεια: Ο Νίκος Καζαντζάκης
Οδύσσεια: Ο Κ. Π. Καβάφης
Οδύσσεια: Το άφατο
ΟΔΥΣΣΕΙΑ
(THE ODYSSEY)

Οδύσσεια: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης

Έχουμε γράψει την κριτική μας για την «Οδύσσεια», του Κρίστοφερ Νόλαν. Οι κριτικές που έχει πάρει η ταινία, παγκοσμίως, είναι πολλές και καλές για την παραγωγή. Τα έσοδα από τις πρώτες μέρες προβολής ξεπερνούν τα 200 εκατομμύρια δολάρια. Παρόλα αυτά επιμένει ο πόλεμος μεταξύ των υποστηρικτών και των αντιτιθέμενων στην αφήγηση που η ταινία προσφέρει. Βλέποντας ότι κάποια θέματα δεν έχουν διευκρινιστεί όσο θα έπρεπε, επιχειρώ σε αυτό το άρθρο μια ανάλυση των αφηγηματικών μοτίβων της ταινίας, με σκοπό να προτείνω μια άλλη ανάγνωση που θα βλέπει και τις διαφορές με την ομήρεια αφήγηση.

Οδύσσεια: Οι αφηγηματικές γραμμές

Δύο είναι οι κύριες αφηγηματικές γραμμές της ταινίας: Η παραμονή του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψούς -και η διερεύνηση των όσων έχουν γίνει- και η κατάσταση στο παλάτι του στην Ιθάκη. Αυτές οι δύο γραμμές συγκλίνουν στο τέλος. Ας δούμε πιο αναλυτικά αυτές τις αφηγηματικές γραμμές με σκοπό να κατανοήσουμε αυτό το αφηγηματικό σύμπαν που ο Νόλαν θέλει να κατασκευάσει, ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης.

Η παραμονή στο νησί της Καλυψούς διαρκεί κάποια χρόνια, το ανακαλύπτει ο Οδυσσέας, αφού αυτή η γυναίκα του το λέει, όταν είναι σίγουρη ότι δε μπορεί να τον κερδίσει και να τον κρατήσει στο πλάι της. Θα πρέπει να απαντήσουμε σε μια κομβική ερώτηση: Ο λωτός είναι αυτός που «φταίει» για την αμνησία του Οδυσσέα; Εκ πρώτης όψεως, η απάντηση είναι καταφατική. Η Καλυψώ όμως του λέει ότι θα πρέπει να θυμηθεί τι έχει γίνει, να μην τρώει πλέον αυτή τη «λησμονική» τροφή, αλλά, αν θέλει να την τρώει, να προσπαθήσει να θυμηθεί και όλα θα ανέβουν στην επιφάνεια της μνήμης του.

Ο λωτός είναι εδώ αυτό που λέμε μαγικό αντικείμενο, στη θεωρία της αφήγησης, σύμφωνα με τη θεωρητική ανάλυση του Βλαντιμίρ Προππ. Ο λωτός είναι αυτός που πηγαίνει την αφήγηση σε άλλο επίπεδο. Επειδή η αφήγηση κινδυνεύει να βαλτώσει, μπαίνει ένα άλλο στοιχείο: η αγάπη. Εδώ θα δούμε την αγάπη με δύο διαφορετικές μορφές: της ερωτευμένης γυναίκας με τον ναυαγό βασιλιά και αυτή του Οδυσσέα για την πατρίδα του. Κλειδί για να το καταλάβουμε είναι ότι ανάμεσα σε αυτόν και την πατρίδα δεν μπορεί να μπει τίποτε, ακόμα και οι θεοί. Αλλά για ποια πατρίδα μιλάμε;

Οδύσσεια: Η ανάκληση της μνήμης

Ο Οδυσσέας πιάνει το πρώτο «χαρτάκι» από το θησαυροφυλάκιο της μνήμης. Το πρώτο θα εμφανίσει άλλα δύο, αυτά άλλα τέσσερα κ.ο.κ. Η Καλυψώ ξέρει πολύ καλά πως λειτουργεί η ανάκτηση της μνήμης και τον ενθαρρύνει. Ο δημιουργός της αφήγησης θέλει να δώσει μια ευκαιρία για να ξετυλίξουμε το κουβάρι. Με άλλα λόγια, τι έγινε και πως νικήθηκε η Τροία, ποια ήταν τα δεινά του Οδυσσέα, πως έφτασε ναυαγός στο νησί της;

Μαζί με τον Οδυσσέα ο αναγνώστης του κινηματογραφικού κειμένου ανακαλύπτει τα γεγονότα και τους σταθμούς της περιπλάνησης, αλλά πολύ περισσότερο τι σημαίνουν όλα αυτά για τον Οδυσσέα, ιδωμένο, πλέον, ως απλό άνθρωπο και όχι ως βασιλιά. Θα ανακαλύψουμε κάποια σημαντικά σημεία που θα μας δώσουν να καταλάβουμε ότι μιλούν για τις πανανθρώπινες και διαχρονικές αξίες.

Το πρώτο είναι ο Δούρειος Ίππος. Μπορεί αυτό το τέχνασμα του Οδυσσέα να έδωσε τη νίκη στους Έλληνες, όμως ήταν αυτό που έδωσε το «πράσινο φως» για να ξεκινήσει η αθλιότητα των Ελλήνων που πρόσβαλαν τους ίδιους τους θεούς με τις άλογες σφαγές που έκαναν. Ο Οδυσσέας φαίνεται ότι το καταλαβαίνει, κατανοεί ότι ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης είναι στις πλάτες του. Εδώ ο Νόλαν τονίζει πολύ περισσότερο αυτό το στοιχείο απ’ότι ο Όμηρος. Βάζει στους ώμους του Οδυσσέα ένα σισύφειο βάρος που δεν μπορεί να το βγάλει από πάνω του.

Οδύσσεια: Η Ιθάκη

Οι αναμνήσεις του Οδυσσέα είναι γεμάτες από παραβάσεις των αντρών του που δεν μπορεί να υποστηρίξει. Αισθάνεται υπεύθυνος για αυτούς, όπως θα έκανε ένας σωστός αρχηγός. Αυτό το βάρος το κουβαλά μέχρι τη συνάντηση με τον Τειρεσία, όταν οι νεκροί βγαίνουν από τη γη, δηλαδή από τον κάτω κόσμο, γίνονται ξανά άνθρωποι, σύμφωνα με τη ρίζα ανθρώσκω, και κάποιοι ζητούν εκδίκηση. Πλέον ο Οδυσσέας βλέπει ότι το βάρος αυξάνεται και δεν μπορεί να κάνει τίποτε άλλο από το να αφεθεί στη θέληση των θεών, όπως και να δεχτεί τα όσα έχει πει ο μάντης. Είναι ο μόνος τρόπος να φτάσει στην Ιθάκη και τα καταφέρνει. Ας πάμε στην άλλη αφηγηματική γραμμή για να επανέλθουμε στο κομβικό σημείο των ερινυών.

Στο παλάτι, στην Ιθάκη, η Πηνελόπη παλεύει με τους μνηστήρες. Φροντίζει να κρατά μια ισορροπία, έτσι ώστε να μην θέσει σε κίνδυνο τη ζωή του γιού της, Τηλέμαχου. Τρία είναι τα σημαντικά στοιχεία. Το πρώτο έχει να κάνει με το μαγικό αντικείμενο του αργαλειού. Όσο το υφαντό δεν τελειώνει δεν είναι υποχρεωμένη να δώσει τη συγκατάθεσή της σε έναν από τους μνηστήρες. Το δεύτερο είναι ο Τηλέμαχος. Αυτός έχει γίνει πλέον άντρας, έτοιμος να κυβερνήσει, και ψάχνει να βρει πληροφορίες για τον πατέρα του, αυτός είναι ο λόγος που πάει στην Σπάρτη. Έτσι θα μάθουμε για το τι έκανε ο Οδυσσέας στον Τροία, όχι όμως τι έγινε στο ταξίδι του.

Οδύσσεια: Οι μνηστήρες

Το τρίτο στοιχείο είναι οι μνηστήρες. Έχουν καταχραστεί τη φιλοξενία της βασίλισσας και βλέπουμε στις συμπεριφορές τους την ύβρη. Η αφήγηση μας δίνει την παράβαση στο νόμο του Δία που έχει να κάνει με τη φιλοξενία. Άρα ο Οδυσσέας έχει κάθε δικαίωμα να είναι σκληρός στην εκδίκησή του. Παράλληλα, αυτές οι συμπεριφορές τονίζουν την αλαζονεία και την κατάρρευση του ελληνικού κόσμου, το πέρασμα σε μια άλλη εποχή, όπου ο άνθρωπος θα είναι φορτωμένος από τις αμαρτίες, τις δικές του και των προγόνων του, κάτι ανάλογο με την εκδίωξη των πρωτοπλάστων από τον Παράδεισο.

Οι δύο αυτές αφηγήσεις θα δέσουν στο τέλος. Ο Οδυσσέας θα γίνει ο τιμωρός άγγελος, στις βιβλικές αφηγήσεις, με μία μόνο διαφορά, δεν μπορεί να βγάλει από πάνω του τις αμαρτίες, το βάρος τους θα τον παρασύρει κάτω, όπως τον Σίσυφο. Ο θάνατός του είναι μια απώλεια για την Πηνελόπη, αλλά για τον Οδυσσέα θα είναι ένα άλλο ταξίδι, μια εξορία, όπως ο ίδιος λέει, εννοώντας ότι θα επιχειρήσει ένα ταξίδι στους θανόντες συντρόφους του για να βρει εκεί την εξιλέωση και η τραγωδία να έχει καθαρκτική λύση.

Οδύσσεια: Ο Ευριπίδης

Όπως έχουμε αναφέρει, στο προηγούμενο σημείωμά μας, υπάρχουν διαφωνίες στο κατά πόσο η Οδύσσεια είναι το έργο ενός άντρα, αλλά, αντίθετα, οι φιλολογικές αναλύσεις βλέπουν αφαιρέσεις και προσθήκες που μας βεβαιώνουν ότι οι ραψωδοί έφτιαξαν μια Οδύσσεια που ήταν διαφορετική από το πρώτο κείμενο. Επίσης -και τελικά- υπάρχει ασάφεια για τον Όμηρο, πότε γεννήθηκε και που, πότε έδρασε. Όλα αυτά μας δίνουν το δικαίωμα να προσθέσουμε τα δικά μας αφηγηματικά στοιχεία ή να αφαιρέσουμε κάποια από την Οδύσσεια που συντάχθηκε κατόπιν εντολής του Ιππάρχου, για να υπάρξει ένα τελικό κείμενο.

Ο Ευριπίδης, στην «Ελένη», το 412 π.Χ., στα Διονύσια, παρουσιάζει τη δική του εκδοχή. Η Ελένη συναντιέται με τον Μενέλαο στην Αίγυπτο, λέει ότι αυτή δεν πήγε ποτέ στην Τροία, εκεί υπήρχε ένα είδωλό της, αυτή έμεινε στην Αίγυπτο, από την οποία προσπαθούν να δραπετεύσουν για να φτάσουν στη Σπάρτη. Ο ποιητής εκφράζει τη σαφή πολιτική τοποθέτησή του που δείχνει τη ματαιότητα των πολέμων, κριτικάρει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των ανθρώπων της εποχής του. Ο Ευριπίδης απομακρύνεται πολύ από την ομήρεια αφήγηση. (Βλέπε Ευριπίδης, «Ελένη», εκδ. Ζήτρος, εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, σχόλια και ανάλυση του έργου Θεόδωρος Μαυρόπουλος, Θεσσαλονίκη 2007)

Οδύσσεια: Ο Νίκος Καζαντζάκης

Μια άλλη ανάγνωση της Οδύσσειας επιχειρεί ο Νίκος Καζαντζάκης (βλέπε το Νίκος Καζαντζάκης, «Οδύσσεια», εκδ. Καζαντζάκη, Αθήνα 2015, με 4149 στίχους, ανάλογης ποσότητας με την Οδύσσεια, του Όμηρου. Ο συγγραφέας πηγαίνει τον Οδυσσέα σε διάφορα μέρη της γης, δοκιμάζοντάς τον τόσο όσο χρειάζεται για να βγει τελικά δυνατός, νικητής της μάχης του που έδωσε. Καταλήγει ο Καζαντζάκης:

«Μα ο μαύρος ήλιος μας ξαγριεύτηκε, δίνει κλοτσιά στην τάβλα,

σκόρπισαν τα ψωμιά στα κύματα κι η θάλασσα κρασώθη

κι οι πρασινομαλλούσες βούλιαξαν σα σμέρνες μες στα φύκια.

Έσβησε η γης, θαμπώθη η θάλασσα, ξεπαράλυσα οι σάρκες,

το σώμα πνέμα ανάριο γίνηκε, το πνέμα εγίνη αγέρας,

κι ο αγέρας σάλεψε, αναστέναξε, και στην κουφή, μεγάλη

σιγή, τη λιοστερνή κραυγή της Γης, γρικήθη απελπισμένο,

χωρίς λαιμό και στόμα και φωνή, το γηλιομοιρολόι:

«Μάνα, κι αν έχεις δείπνο γέψου το, κρασί ξεφάντωσέ το,

Μάνα, κι αν έχεις στρώμα ξάπλωσε τα χοντροκόκαλά σου⸱

δε θέλω, μάνα, πιά κρασί να πιω μήτε ψωμί ν’ αγγίξω⸱

απόψε βίγλισα τον αγαπό σα στοχασμό να σβήνει.»

Ο Οδυσσέας βρίσκει τη μάνα του -όχι την Πηνελόπη- υπό τη θωριά του Ήλιου, άρα της πατρικής ή πατριαρχικής φιγούρας.

Οδύσσεια: Ο Κ. Π. Καβάφης

Το 1911 ο Κ. Π. Καβάφης θα γράψει το ποίημα «Ιθάκη»:

«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,

να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος,

γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.

Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,

τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,

τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,

αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή

συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει.

Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,

τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,

αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,

αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.

Να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος.

Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι

που με τί ευχαρίστηση, με τί χαρά

θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοϊδωμένους·

να σταματήσεις σ’ εμπορεία Φοινικικά,

και τες καλές πραγμάτειες ν’ αποκτήσεις,

σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κι έβενους,

και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής,

όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά·

σε πόλεις αιγυπτιακές πολλές να πας,

να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους.

Πάντα στον νου σου να ’χεις την Ιθάκη.

Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου.

Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου.

Καλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·

και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,

πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,

μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.

Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι.

Χωρίς αυτήν δεν θα ’βγαινες στον δρόμο.

Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.

Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.

Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,

ήδη θα το κατάλαβες η Ιθάκες τί σημαίνουν.»

Η εκδοχή του Καβάφη για την Ιθάκη είναι επίσης διαφορετική από την αφήγηση του Ομήρου. Η Ιθάκη είναι ένας προσωπικός προορισμός για τον καθένα, αλλά δεν υπάρχει μία, αντίθετα πολλές, θα λέγαμε εκδοχές της Ιθάκης, όσο αλλάζει ο άνθρωπος μέσα σε αυτό το ταξίδι.

Οδύσσεια: Το άφατο

Ας επιστρέψουμε στην εκδοχή του Νόλαν. Πιστεύω ότι το σενάριο της ταινίας παντρεύει και τις τρεις εκδοχές που αναφέραμε. Ο Οδυσσέας είναι, για τον Νόλαν, ένας άνθρωπος που ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο, σέρνει μαζί του τον Άνθρωπο, άρα το ασκέρι του ανήκει σε όλες τις φυλές, κάτι παρόμοιο ισχύει και για την Ελένη. Όσο ταξιδεύει γίνεται πιο πλούσιος, όπως λέει και ο Καβάφης, γίνεται ημίθεος, όπως προσδιόριζε την άνοδο του ανθρώπου ο Πυθαγόρας, πλέον ξέρει που θα πάει και τι θα κάνει, κάτι που είναι στο άφατο.

Αυτό το άφατο μένει απροσδιόριστο. Ο Νόλαν καλεί τον θεατή να το προσδιορίσει για να βρει ο καθένας τη δική του Ιθάκη –«η Ιθάκες»- και να προσδιορίσει το σκοπό του, να ανέβει ένα επίπεδο, να γίνει ένας Οδυσσέας. Βάζει αυτόν τον ήρωα στο σήμερα και για να το κάνει θα πρέπει να έχει στοιχεία σύγχρονα, εδώ φιγούρες που αναφέρονται σε γνωστές αφηγήσεις, κυρίως πολιτικές, που μπορεί να φαίνονται παράταιρες στην ομηρική αφήγηση, όμως δεν είναι τίποτε άλλο από τις προεκτάσεις της που θα πρέπει να τις δεχτούμε έτσι για να θέσουμε το έργο στη σημερινή εποχή. Αγγίζει τον θεατή, εξ ου και η επιτυχία της ταινίας.

ΟΔΥΣΣΕΙΑ

(THE ODYSSEY)

Σκηνοθεσία: Christopher Nolan

Σενάριο: Christopher Nolan

Ηθοποιοί: Matt Damon (Οδυσσέας), Tom Holland (Τηλέμαχος), Anne Hathaway (Πηνελόπη), Robert Pattinson (Αντίνοος), Lupita Nyong’o (Ελένη, Κλυταιμνήστρα), Zendaya (Αθηνά), Charlize Theron (Καλυψώ), Giuliano Ruta (σύντροφος του Οδυσσέα)

Φωτογραφία: Hoyte van Hoytema

Μοντάζ: Jennifer Lame

Μουσική: Ludwig Göransson

Ήχος: Rick Gifford, Bethan Kellough, Adam Mohundro

Σκηνικά: Larry Dias, Gene Serdena

Κοστούμια: Ellen Mirojnick

Ειδικά εφέ: Matthew G. Armstrong, Stefano Corridori, Scott R. Fisher, Eggert Ketilsson, Andrew Verhoeven

Οπτικά εφέ: Melissa Belvedere, Priyanshu Bhattarai, Marta Burriel, Cameron Davis, Nathalie Emslie

Παραγωγοί: Christopher Nolan, Emma Thomas

Χώρα παραγωγής: ΗΠΑ, Αγγλία

Έτος παραγωγής: 2026

Είδος: έπος, δράση, τραγωδία