ΟΔΥΣΣΕΙΑ

16 Ιουλίου, 2026 5 Λεπτά ανάγνωσης

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΤΑΙΝΙΩΝ

THE ODYSSEY

Οδύσσεια: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης

Table Of Content

THE ODYSSEY
Οδύσσεια: Ο μύθος
Οδύσσεια: Η σημασία;
Οδύσσεια: Οι εκδοχές
Οδύσσεια: Η οργή
Οδύσσεια: Τα χαρακτηριστικά
ΟΔΥΣΣΕΙΑ
(THE ODYSSEY)

Η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν είναι μια ακόμα αφορμή να ασχοληθούμε με τις περιπέτειες του Οδυσσέα. Αρκεί, βέβαια, να μην μας κυριεύσουν τα «πρέπει» που θα έπρεπε να είχε ακολουθήσει ο σκηνοθέτης που υπογράφει και το σενάριο. Η «Οδύσσεια» ανήκει στην ελληνική μυθολογία και όχι στην ιστορία. Ένας μύθος, ως τέτοιος, είναι ελεύθερος για ερμηνείες κατά το δοκούν. Σε αυτό το κείμενο θα ασχοληθούμε με την απόδοση του μύθου κατά Νόλαν, όπως και με την αισθητική του κινηματογραφικού του έργου.

Οδύσσεια: Ο μύθος

Γνωρίζουμε ότι ο μύθος είναι μια αφήγηση που έχει μέρη από την ιστορία, αλλά αυτά συνυπάρχουν με αφηγηματικές επινοήσεις του δημιουργού αυτού του μύθου. Αυτό δέχεται η θεωρία της αφήγησης, κατόπιν ερευνών των δομών, των εννοιών και της συγκριτικής μελέτης που έχουν επιχειρήσει όσοι ασχολούνται με τη θεωρία της αφήγησης. Για αυτό το θέμα θα ασχοληθούμε σε επόμενο σημείωμά μας. Θα πρέπει όμως να μην μπερδεύουμε το μύθο με την ιστορία, ούτε να απαιτούμε από αυτόν να είναι ακριβής, όσον αφορά στην ιστορική του ακρίβεια, γιατί αυτό είναι αδύνατον.

Ακόμη, οι φιλόλογοι που έχουν αναλύσει το έργο του Ομήρου, τόσο την «Ιλιάδα» όσο και την «Οδύσσεια», έχουν διαπιστώσει ότι τα κείμενα που έχουμε εμείς -και που διδασκόμαστε στα σχολεία- είναι προϊόντα επινοήσεων των αοιδών που μετέφεραν το κείμενο από στόμα σε στόμα. Σε πολλά σημεία η εννοιολογική συνάφεια δεν υπάρχει και δεν μπορεί να αποδοθεί το ένα και το άλλο κείμενο σε ένα μόνο πρόσωπο. Εξάλλου, ο βίος του Ομήρου διαφέρει σε διάφορες ιστορικές εκδοχές. Υπάρχουν, λοιπόν, πολλά στοιχεία απροσδιόριστα που αφορούν τόσο στο πρόσωπο όσο και στο έργο του.

Οδύσσεια: Η σημασία;

Θα ήταν παράξενο αν υποστηρίζαμε ότι μια αφήγηση σχετικά με την «Οδύσσεια» θα πρέπει να έχει αυτή ή την άλλη μορφή. Πολύ περισσότερο αφού το «πρέπει» δεν χωρά στην τέχνη. Μια ταινία, όπως αυτή του Κρίστοφερ Νόλαν, είναι ένα καλλιτεχνικό έργο. Ο Δ. Ν. Μαρωνίτης συνέθεσε την δική του εκδοχή της «Οδύσσειας». Ο Νίκος Καζαντζάκης έγραψε την «Οδύσσεια» έτσι που μπορείς να πεις ότι ξαναέγραψε την Οδύσσεια από την αρχή. Εντελώς διαφορετική είναι ο «Οδυσσέας» του Τζέιμς Τζόις. Όλες αυτές οι εκδοχές έχουν ένα κοινό στοιχείο: Η «Οδύσσεια» είναι ουσιαστικά η διαδρομή και τα πάθη του Οδυσσέα μέχρι να φτάσει στην Ιθάκη (του).

Τι σημαίνουν όλα αυτά;

«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,
τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις

(…)

Πάντα στον νου σου να ’χεις την Ιθάκη.
Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου.
Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου.
Καλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·
και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,
πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,
μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.

Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι.
Χωρίς αυτήν δεν θα ’βγαινες στον δρόμο.
Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.

Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.
Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,
ήδη θα το κατάλαβες η Ιθάκες τί σημαίνουν.»

Αυτά έγραφε ο Κ. Π. Καβάφης στα 1911.

Οδύσσεια: Οι εκδοχές

100 χρόνια και πλέον από τη διδαχή του Μεγάλου Αλεξανδρινού ακόμα παλεύουμε να μάθουμε ποιος είναι πιο κοντά στην ομήρεια αφήγηση! Οποία ένδεια πνεύματος. Κάπου, πίσω από την αυλαία, ο Όμηρος και ο Οδυσσέας θα έχουν ψοφήσει στα γέλια από τις κόντρες που έχουν εγγραφθεί και με αφορμή την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν.

Δεν δικαιούται ο Νόλαν να συνθέσει τη δική του εκδοχή; Φυσικά. Μπορούμε να του επιβάλλουμε εμείς τι θα πει; Όχι, γιατί τότε δεν θα ήταν το δικό του έργο. Ναι, αλλά μας προσβάλλει, θα μας πει κάποιος, γιατί όμως, θα τον ρωτήσουμε, δύσκολα θα καταφέρει να μας δώσει μια εμπεριστατωμένη απάντηση. Άρα αυτό το κείμενο δεν θα αναλωθεί σε τέτοιες κουβέντες κακόφημου καφενείου. Θα ασχοληθούμε με τις αφηγηματικές δομές της εκδοχής του Κρίστοφερ Νόλαν.

Οδύσσεια: Η οργή

Πολύ λίγο βλέπουμε αυτά που είχαν συμβεί στην Τροία. Ο μόνος λόγος είναι για να δούμε το τέχνασμα του Οδυσσέα για να κυριεύσουν οι Έλληνες την Τροία. Επίσης ο Νόλαν μας δείχνει την επιθετικότητα των Ελλήνων και την ωμή βία που προκάλεσε τη μήνη των θεών, αυτή ήταν η αιτία που οι περισσότεροι είχαν άσχημη τύχη όταν επέστρεψαν στην πατρίδα τους. Ο μόνος που δεν ήταν εκδικητικός ήταν ο Οδυσσέας, άρα οι θεοί δεν ήθελαν να τον εκδικηθούν. Αυτό που οι θεοί προσάπτουν στον Οδυσσέα είναι ότι ήταν αυτός που άνοιξε τον δρόμο της ασέβειας. Όλα όσα έγιναν στην «Οδύσσεια» ήταν τα πάθη του Οδυσσέα που τον οδήγησαν από το ένα επίπεδο στο άλλο για να φτάσει στο στάδιο του ημίθεου.

Όλη η ταινία είναι η αφήγηση αυτής της διαδρομής. Μέσα σε όλα αυτά η ιστορική ακρίβεια δεν μπορεί να υπάρχει. Ο Νόλαν μας δείχνει, μέσα από πολλά εφέ, όπως απαιτεί το Χόλιγουντ, τη δική του εκδοχή της διαδρομής των παθών του Οδυσσέα. Ο θεατής καλείται να προσομοιώσει τη δική του διαδρομή για να βρει την Ιθάκη του, για να επανέλθουμε στον Καβάφη, όπου αναφέρεται «η Ιθάκες», εννοώντας ότι ο κάθε άνθρωπος έχει παραπάνω από ένα στόχο/Ιθάκη και ότι αυτή η Ιθάκη θα είναι ο προσωπικός του στόχος. Θα πρέπει να είναι ευτυχισμένος αν τη βρει, όπως και ο Οδυσσέας ήταν ευτυχής, λίγο πριν να πεθάνει στην Ιθάκη.

Οδύσσεια: Τα χαρακτηριστικά

Οι ερμηνείες είναι αρκετά καλές, η διδαχή του Νόλαν και η τοποθέτηση των ηθοποιών, όπως η κίνηση και η ομιλία τους, ήταν υπολογισμένες για να αποδώσουν μια άλλη Οδύσσεια και, φυσικά, μια άλλη Ιθάκη, κάτι που αποδίδεται στο τέλος όταν ο Οδυσσέας θα κάνει το ταξίδι του στη χώρα των νεκρών, βρίσκοντας τη δική του εξιλέωση ή την εξορία του, όπως λέει ο ίδιος. Τα ειδικά και οπτικά εφέ επίσης πρωταγωνιστούν. Η μουσική έχει πολύ διακριτικό ρόλο, στην υποστήριξη του λόγου. Το μοντάζ πλέκει όλη την αφήγηση γύρω από την παραμονή του στο νησί της Καλυψούς.

Η ταινία θα πρέπει να ιδωθεί ως μια ερμηνεία της Οδύσσειας και δεν θα πρέπει να αναλωθούμε σε κουβέντες περί woke κουβέντας που, νομίζω, ότι δεν έχουν κανένα νόημα. Η υπερπληθώρα των εφέ ενοχλεί σε ένα βαθμό, αλλά καλό θα είναι να τα αγνοήσουμε για να καταφέρουμε να μπούμε στον πυρήνα της αφήγησης της ταινίας.

ΟΔΥΣΣΕΙΑ

(THE ODYSSEY)

Σκηνοθεσία: Christopher Nolan

Σενάριο: Christopher Nolan

Ηθοποιοί: Matt Damon (Οδυσσέας), Tom Holland (Τηλέμαχος), Anne Hathaway (Πηνελόπη), Robert Pattinson (Αντίνοος), Lupita Nyong’o (Ελένη, Κλυταιμνήστρα), Zendaya (Αθηνά), Charlize Theron (Καλυψώ), Giuliano Ruta (σύντροφος του Οδυσσέα)

Φωτογραφία: Hoyte van Hoytema

Μοντάζ: Jennifer Lame

Μουσική: Ludwig Göransson

Ήχος: Rick Gifford, Bethan Kellough, Adam Mohundro

Σκηνικά: Larry Dias, Gene Serdena

Κοστούμια: Ellen Mirojnick

Ειδικά εφέ: Matthew G. Armstrong, Stefano Corridori, Scott R. Fisher, Eggert Ketilsson, Andrew Verhoeven

Οπτικά εφέ: Melissa Belvedere, Priyanshu Bhattarai, Marta Burriel, Cameron Davis, Nathalie Emslie

Παραγωγοί: Christopher Nolan, Emma Thomas

Χώρα παραγωγής: ΗΠΑ, Αγγλία

Έτος παραγωγής: 2026

Είδος: έπος, δράση, τραγωδία