ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Η ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΜΑΤΙΑ

Η Νικολέτα Παράσχη συνομιλεί με τον Γιάννη Φραγκούλη

Είδαμε την ταινία-ντοκιμαντέρ της Νικολέτας Παράσχη, «Ιερά Οδός, 21 χλμ». Αυτό που μας έκανε εντύπωση είναι  η προσωπική της ματιά που, από τη μια, ήταν ένα δοκίμιο, από την άλλη, μια ποιητική αφήγηση, όσον αφορά στην Ιερά Οδό και σε αυτό που σημαίνει αυτή σήμερα για τον Έλληνα ή τον ξένο. Στην κριτική μας έχουμε αναφερθεί εκτενώς στα δομικά στοιχεία της ταινίας και στις συνδέσεις τους. Σε ταινίες σαν αυτές ο κριτικός κινηματογράφου αισθάνεται την ανάγκη να επικοινωνήσει με τον δημιουργό του κινηματογραφικού έργου, ίσως για να μάθει περισσότερα, ίσως να του εκφράσει τις σκέψεις του, πάντως να κοινωνήσει το κείμενο της ταινίας. Αυτό είναι μια νοητική διαδικασία που προεκτείνει το νόημα της ταινίας όταν αυτή εμπεριέχει αυτά τα στοιχεία που απαιτούν μια τέτοια προσέγγιση. Η ταινία της Νικολέτας Παράσχη σε ωθεί, με ποιητικό τρόπο, να σκεφτείς, να ανασυνθέσεις το κείμενο της. Απολαύστε την κουβέντα μαζί της.

Νικολέτα Παράσχη: Οι επιρροές

Ποια ήταν η αφορμή για να προσεγγίσετε αυτό το θέμα;

Αφορμή στάθηκε μια φράση που διάβασα τυχαία στο βιβλίο του Χένρι Μίλλερ για το ταξίδι του στην Ελλάδα στο Μεσοπόλεμο : «δεν πρέπει να κυλάνε αμάξια στην Ιερά Οδό, είναι ιεροσυλία». Κάπως έτσι ξεκίνησε η περιέργεια και η αναζήτηση -πώς γίνεται αυτός ο δρόμος, σύμβολο του πνεύματος και του πολιτισμού για δεκάδες αιώνες, σήμερα να έχει καταστεί «σχεδόν αόρατος»;

Είναι η πρώτη ταινία σας μεγάλου μήκους, ποιες ήταν επιρροές σας, από τον κινηματογραφικό χώρο, για να κάνετε αυτή την ταινία;

Η «Ιερά Οδός, 21 χλμ» είναι η πρώτη μου μεγάλου μήκους ταινία. Είχε προηγηθεί το ντοκιμαντέρ παρατήρησης «Δωμάτια με θέα», το οποίο ήταν υποψήφιο το 2022 στην  Ακαδημία Κινηματογράφου για το βραβείο IRIS, στην κατηγορία μικρού μήκους. Το θέμα βέβαια της Ιεράς Οδού είχε προκύψει λίγο νωρίτερα, το ΄20, σε μία περίοδο όπου μελετούσα θεωρητικά και κινηματογραφικά ταινίες σχετικές με τη μνήμη του χώρου και της ταυτότητας, σε φιλμογραφίες όπως αυτή του Βέντερς, του Μαρκέρ, του Ίβενς, του Κουτσαφτή. Τότε ήταν η πρώτη φορά που ένιωσα στην πραγματικότητα, τελείως πηγαία, να ξεκινήσω μία μεγάλου μήκους ταινία για την Ιερά Οδό.

Νικολέτα Παράσχη: Η σύνδεση

Υπήρχαν κάποιες επιρροές από τον χώρο εκτός του κινηματογράφου, όπως η μυθολογία, η λογοτεχνία;

Το είδος του δοκιμιακού ντοκιμαντέρ -το οποίο εξ΄ ορισμού είναι μια δοκιμή- σου δίνει μεγάλη ελευθερία καθώς μπορείς να συνδυάσεις πολλαπλά εκφραστικά μέσα και να αξιοποιήσεις επιρροές από διαφορετικές πηγές. Πρωτίστως όμως είναι ο στοχασμός που εκκινεί το διάλογο και διατρέχει την ταινία, ο οποίος μπορεί να πηγάζει από έναν προβληματισμό -προσωπικό ή συλλογικό- και να εμπνέεται είτε από το ιστορικό παρελθόν είτε από τη λογοτεχνία, την επιστήμη, τη διαφήμιση ή από διάφορα καλλιτεχνικά, και όχι μόνο, είδη. Γι’αυτό άλλωστε οι ταινίες αυτές γίνονται πιο προσωπικές -καθρεφτίζονται τόσο οι αναφορές όσο και ο προβληματισμός του δημιουργού, τον οποίο επιδιώκει να επικοινωνήσει μέσα από μια πιο προσωπική ματιά.

Η γραφή και η σκηνοθεσία παραπέμπουν σε ένα ημερολόγιο, μιλάτε σε πρώτο ενικό πρόσωπο. Γιατί επιλέξατε αυτή τη γραφή;

Η αλήθεια είναι ότι κατά τη διάρκεια της έρευνας και των γυρισμάτων δεν είχα συνδέσει συνειδητά τον εαυτό μου με τη διαδρομή της Ιεράς Οδού. Την έβλεπα περισσότερο ως έναν εξωτερικό άξονα, ένα δρόμο προς παρατήρηση. Αυτό άρχισε να αλλάζει προς το τέλος, κατά τη διάρκεια του μοντάζ. Χωρίς να το επιδιώξω, ένιωσα μια εσωτερική μετατόπιση από τον χώρο προς τα μέσα, αυτομάτως έμπαινα σε μια πιο βιωματική κατάσταση ανακαλώντας την προσωπική μου μνήμη. Και όσο έβλεπα τη σύνθεση των πλάνων, ασυνείδητα, κάποιοι από τους συμβολισμούς του μύθου άρχιζαν να λειτουργούν εντός μου με τον ίδιο τρόπο που τους εντόπιζα και στους χαρακτήρες που είχα συναντήσει. Αυτή η διεργασία ήταν για μένα  μία ανατροπή που δεν περίμενα να συμβεί.

Νικολέτα Παράσχη: Τα σημεία

Στη σκηνοθεσία και στο σενάριο βλέπουμε ότι υπάρχουν ελλείψεις αφήγησης, αφού η ταινία αναφέρεται σε μερικά σημεία της διαδρομής Κεραμεικός-Ελευσίνα. Υπάρχει κάποιος λόγος εκτός της πληθώρας των στοιχείων που δεν χωρούν όλα σε ένα ντοκιμαντέρ;

Η Ιερά Οδός στην αρχαιότητα ήταν ένας δρόμος τελετουργίας, αργότερα για δεκάδες αιώνες, μέχρι το ’60, ήταν η μόνη εθνική οδός -απ’ όπου πέρασαν οι πάντες, κατακτητές, περιηγητές, σταυροφόροι,  συμπυκνώνοντας έτσι την ιστορία του τόπου- και σήμερα μία απλή αστική οδός. Συνεπώς η αλλαγή της χρήσης της συνδέεται με διάφορα νοήματα στις διαφορετικές χρονικές περιόδους, έχοντας σημασία οικονομική, ιστορική, πολιτισμική και πνευματική. Δεδομένου ότι δεν επιδίωκα να κάνω ένα ενημερωτικό ντοκιμαντέρ,  έπρεπε να εστιάσω αφενός στη νοηματοδότηση που μου έδινε το ίδιο το πεδίο σήμερα, αφετέρου σ’αυτό που με συγκινούσε πιο πολύ,  που ήταν η πνευματική διάσταση αυτού του δρόμου.

Για να το πετύχω, επέλεξα τα πιο σημαντικά τοπόσημα της λατρευτικής ακολουθίας όπου οι μυημένοι έκαναν στάση, αλλά και τα σημεία όπου σήμερα εκτίθενται ευρήματα του αρχαίου δρόμου και των ιερών.  Σ’αυτά λοιπόν τα σημεία προσπάθησα ν’αντιπαραβάλω τις αντανακλάσεις του παρελθόντος στο σύγχρονο παρόν, συνδυαστικά με τις εξομολογήσεις  των ανθρώπων οι οποίοι, στη δική τους πορεία, είχαν μία εσωτερική αναζήτηση, παρόμοια με τη δική μου. Ακόμη και στους  χώρους που η χρήση τους εξελίχθηκε σε πιο εμπορική -όπως στα ξεχασμένα μαγαζιά με τις ψησταριές, στα  νυχτερινά κέντρα, στα ψυχιατρεία, στις μεταφορικές εταιρείες ή στο παζάρι στον Ελαιώνα- προσπάθησα αφενός να υπονοηθεί ο μετασχηματισμός που συντελέστηκε από την εξέλιξη της ίδιας μας της ιστορίας, αφετέρου να εστιάσω σ’αυτό που διαχρονικά είναι πανανθρώπινα κοινό, στην αγωνία της επιβίωσης,  του θανάτου και στην ανάγκη νοήματος στο σύντομο πέρασμά μας.  Η ποιητική της ταινίας λοιπόν βασίστηκε σ’αυτήν την ελλειμματική αφήγηση ενώ ο άξονας της καθορίστηκε από την επανερμηνεία του χώρου μέσα από την εικόνα, τη συμμετοχική παρατήρηση και την προσωπική αφήγηση.

Σε όλη την έκταση της ταινίας βλέπουμε το ποιητικό αίτιο να είναι παντού. Πιστεύετε ότι αυτός είναι ένας καλός τρόπος να προσεγγίσετε το πραγματολογικό;

Είχα εξ αρχής προσδιορίσει το ύφος και την αισθητική της ταινίας, σχεδόν πριν ακόμη ξεκινήσω τα γυρίσματα. Δεδομένου ότι ήθελα να προσεγγίσω την Ιερά Οδό ως προς τη μεταφορική και την πνευματική της έννοια, σκεφτόμουν ταυτόχρονα ποια εκφραστικά μέσα θα επέλεγα να χρησιμοποιήσω ώστε να υπερβαίνουν την απλή εξωτερική απεικόνιση του δρόμου και την πληροφορία. Το ποιητικό αίτιο λοιπόν δίνει αυτήν ακριβώς τη δυνατότητα, να ενισχύσει τη σημειολογία του χώρου μέσω της εικόνας, των κειμένων και τη βιωματική αφήγηση, αφήνοντας έτσι πεδίο για προσωπικές ερμηνείες και κάνοντας τον θεατή εξίσου συμμέτοχο στη νοηματοδότηση αυτής της διαδρομής.

Νικολέτα Παράσχη: Η διαδικασία

Όλη η ταινία είναι μια διαδρομή που κάνει ο θεατής, νοερά, μαζί με το κινηματογραφικό συνεργείο. Μπορούμε να μιλάμε για μια προσομοίωση της διαδρομής που έκαναν οι προσκυνητές, τα αρχαία χρόνια, και οι περιηγητές, μεταγενέστερα;

Δομικά τουλάχιστον ναι, αλλά και ως προς την θέαση. Εκτιμώ πως η ταινία δίνει έναν τρόπο ώστε ν’ακολουθήσει ο καθένας τη διαδρομή σύμφωνα με τη δική του αναζήτηση. Ως προς τα κείμενα δε των περιηγητών που παρεμβάλλονται, πολύ συνειδητά επέλεξα αυτά των Ευρωπαίων διανοούμενων του 17^ου αιώνα και μετά, οπότε και συντελέστηκαν οι παγκόσμιες κοινωνικοπολιτκές αλλαγές, και οι οποίοι περπατώντας την Ιερά Οδό δεν την περιέγραφαν απλώς, αλλά αφουγκράζονταν την ιδεολογική διάσταση ενός αρχαίου πολιτισμού με την προσδοκία να γίνει η βάση  για την εδραίωση του δυτικού κόσμου. Αυτή η συνθήκη αφενός συνδέει τις δύο διαφορετικές χρονικές περιόδους, οι οποίες υπήρξαν κομβικές στην παγκόσμια ιστορία, αφετέρου εγείρει στον θεατή τα ερωτήματα για το σήμερα.

Στην ανάπτυξη του φιλμικού έργου είδα μια σειρά τελετών. Θα θέλατε να μας μιλήσετε για αυτό το θέμα;

Δεδομένου ότι η Ιερά Οδός ήταν ο δρόμος προς τη μύηση των Ελευσίνιων Μυστηρίων, σήμερα ανιχνεύουμε στη διαδρομή κάποιες εκφάνσεις εναλλακτικών πρακτικών ή κάποιας αντίστοιχης μυσταγωγίας. Μέσα από τη μύηση ο άνθρωπος μεταμορφώνεται, γίνεται κάπως «άλλος», αποκτά νέα ταυτότητα, συνθήκη που συναντάμε στην τέχνη, στην θρησκεία, στην επιστήμη. Οπότε στη σύγχρονη διαδρομή, αυτή η μεταμόρφωση εντοπίζονταν σε ετεροτοπίες, όπως είναι η θεατρική σκηνή, ο κινηματογράφος ή το  θέαμα στο νυχτερινό κλαμπ, η βιβλιοθήκη του πανεπιστημίου, η εκκλησία , το νεκροταφείο, η εικαστική έκθεση, το αρχείο ενός συλλέκτη, όπου δηλαδή το φαντασιακό διαρρηγνύει τον χωροχρόνο ώστε να  επαναπροσδιορίσει ο καθένας την ταυτότητά ή την ισορροπία του και να επιστρέψει στην καθημερινότητα.

Νικολέτα Παράσχη: Το κοινό

Με αυτά τα δεδομένα που βρίσκεται και πως αναπτύσσεται το ιερό;

Το ιερό βρίσκεται στην αναζήτηση της αρμονίας και σε μία ηθική που εμπεριέχει το ωραίο, το αγαθό και το δίκαιο. Αυτή είναι για μένα η «Ιερά Οδός» στη μεταφορική της έννοια. Και αν κάποτε η διαδρομή γινόταν με την προετοιμασία και την πορεία μιας σύσσωμης κοινωνίας -πολίτες, αξιωματούχοι, γλύπτες, τραγικοί, φιλόσοφοι-, σήμερα αυτή εντοπίζεται σε μοναχικές προσπάθειες ή σε μειοψηφίες, οι οποίες προσπαθούν ν’αφήσουν ένα θετικό πρόσημο στο πέρασμά τους και, υπό αυτήν την έννοια, εμπεριέχουν μία «ανίερη ιερότητα».

Θα ήθελα να μας μιλήσετε για την αποδοχή του κοινού, όπου η ταινία προβλήθηκε.

Το 28^ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης αποτέλεσε για εμάς το πρώτο τεστ της ταινίας απέναντι στο κοινό, όπου οι αναλύσεις και τα σχόλια μετά την πρεμιέρα υπήρξαν ιδιαίτερα θετικά. Η αμέσως επόμενη, η ειδική προβολή στο Αιγάλεω στην αίθουσα «Ρένα Βλαχοπούλου» ήταν αυτή που ουσιαστικά μας επιβράβευσε για το αποτέλεσμα. Η ανταπόκριση του κοινού  ήταν ιδιαίτερα συγκινητική και πραγματικά δεν την περίμενα σε τέτοιο βαθμό. Και στην παρούσα περίοδο, στις προβολές της Ταινιοθήκης, το κοινό συνεχίζει να μας επιβεβαιώνει όχι μόνο με τα καλά του λόγια αλλά κυρίως γιατί μας δείχνει πόσο τελικά αφορά το θέμα της Ιεράς Οδού και γενικότερα ο τρόπος που καθημερινά «βλέπουμε» και διαχειριζόμαστε τόπους με ιστορική μνήμη και τον ίδιο τον πολιτισμό μας.

Νικολέτα Παράσχη: Τα φεστιβάλ

Η ταινία θα ταξιδέψει σε φεστιβάλ του εξωτερικού;

Θα ήταν μεγάλη μας χαρά. Έχουν ήδη σταλεί οι σχετικές αιτήσεις και είμαστε εν αναμονή απαντήσεων.

Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας;

Είμαι στη διαδικασία να ξεκινήσω την έρευνα για μια ακόμη χωρική ταινία, ευχόμενη βέβαια να βρω στο πεδίο το κατάλληλο υλικό ώστε να προχωρήσει το εγχείρημα. Και ίσως κι ένα επόμενο road movie, ίδωμεν. Στο ντοκιμαντέρ ο δρόμος είναι μακρύς και γεμάτος εκπλήξεις.

Διαβάστε τις συνεντεύξεις σκηνοθετών κινηματογράφου

Η βιογραφική αναφορά στη Νικολέτα Παράσχη

Διαβάστε την κριτική της ταινίας

Πληροφορίες για τη σκηνοθέτιδα