ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΘΕΑΤΡΟΥ

ΩΔΗ ΣΤΗ ΓΥΝΑΙΚΑ

Η Ωραία Ελένη στην κοιλάδα των νεκρών ερώτων: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης

Ο μύθος της Ωραίας Ελένης είναι στον πυρήνα αυτής της θεατρικής αφήγησης. Ένας μονόλογος που η Γεωργία Ζώη ερμήνευσε στο θέατρο Radar, στον Νέο Κόσμο, στην Αθήνα. Ποια είναι η Ωραία Ελένη; Το επίθετο «ωραία» δημιουργεί πρόβλημα; Και αν ναι, ποιο είναι αυτό; Αυτά είναι τα κύρια θέματα που η παράσταση θέτει και, κατά συνέπεια, θα προσπαθήσω να απαντήσω σε αυτό το κριτικό σημείωμα. Θα δούμε ποιος είναι ο λόγος της μυθολογίας στη σύγχρονη μας αφήγηση.

Η Ωραία Ελένη στην κοιλάδα των νεκρών ερώτων: Το έργο

Ο μύθος είναι γνωστός, είναι στη διδακτέα ύλη, δεν θα εξηγήσω τι έχει γίνει στη Σπάρτη και στην Τροία. Ο Πάρις, η Ελένη και ο Μενέλαος είναι τα κεντρικά πρόσωπα. Η απαγωγή της Ελένης σήμαινε την έναρξη του τρωικού πολέμου. Τα ιστορικά θέματα είχαν συμβεί με αυτόν τον τρόπο, όμως; Το θεατρικό κείμενο κρατά κάποιες αποστάσεις από την περιγραφή του Ομήρου. Ενώ όλα έχουν ξεκινήσει με την απαγωγή της Ελένης, όταν ο πόλεμος τελειώσει τα ίχνη της Ελένης χάνονται. Αυτή η απροσδιοριστία μας δίνει το δικαίωμα τόσο να αλλάξουμε τον μύθο όσο και να προεκτείνουμε την αφήγηση του. Αυτό ακριβώς κάνει ο θεατρικός συγγραφέας. Η Ελένη είναι το κεντρικό πρόσωπο της αφήγησης. Θα την βρούμε σε ένα μέρος, προφανώς ιερό, πλέον περασμένης ηλικίας, αλλά γοητευτική που μας εξηγεί αυτά που θέλει να μάθουμε τόσο για την ιστορία της όσο και για τη μοίρα των γυναικών.

Έχουμε να κάνουμε με μια τραγωδία. Η περιπέτεια της απαγωγής, ο πόλεμος, αυτά που της συμβαίνουν τώρα, όλα αυτά είναι τραγικά γεγονότα. Ο τραγικός χαρακτήρας ενισχύεται από τη μουσική που υπάρχει κατά τη διάρκεια της παράστασης, ένα ακορντεόν και ένα τούμπανο, μας βάζουν μέσα στον χαρακτήρα της μυσταγωγίας. Οι τελετές που λαμβάνουν χώρα είναι πολλές και, όλο και περισσότερο, η παράσταση μπαίνει μέσα στο χώρο της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Δεν είναι μόνο το θέμα, είναι η αφήγηση που μας μεταφέρει στο αρχαίο ελληνικό θέατρο και από εκεί σε έναν τόπο όπου η ιστορία εγγράφεται και μιλά για τον ρόλο της γυναίκας και τα πάθη της διαχρονικά. Δεν είναι η πρώτη φορά ούτε η τελευταία που δραματουργοί θα ασχοληθούν με την Ελένη.

Η Ωραία Ελένη στην κοιλάδα των νεκρών ερώτων: Η αντιπαλότητα

Η Ελένη είναι ο καρπός ερωτικής συνεύρεσης θεού και ανθρώπου. Αυτό θα ήταν ένας σοβαρός λόγος να είναι σεβαστή από τους ανθρώπους. Η ιστορία της μοιάζει με αυτή της Φαίδρας. Οι δύο γυναίκες ζουν στο τέλος της μητριαρχίας. Αν η κυριαρχία της αρχετυπικής Μητέρας τελειώνει με τον θάνατο της Κλυταιμνήστρας, η Φαίδρα δίνει μια ελπίδα της αναγέννησης της μητρικής εξουσίας, αλλά αυτή αποδεικνύεται μάταιη.

Στην Ελένη δεν βλέπουμε τα δυναμικά στοιχεία της Φαίδρας. Έχουμε μια γυναίκα υποταγμένη στην πυγμή του αρχετυπικού Πατέρα. Η περιπέτεια, μετά τη νίκη των Ελλήνων επί των Τρώων, είναι η αφήγηση της βίας που εξασκεί ο άντρας στη γυναίκα. Το σώμα της είναι το μέσο όπου αυτή η βία εγγράφεται και η ψυχή της ματώνει. Η γυναίκα σπαράζει και προσπαθεί να κρατήσει την αξιοπρέπειά της. Θέλει να μιλήσει, να γίνει γνωστή η ιστορία της, να κοινωνήσει σε εμάς τα πραγματικά γεγονότα, χωρίς να μας ζητά τη λύπη μας, ψεύτικη ή αληθινή. Απαιτεί, ως γυναίκα και αρχόντισσα, να δώσουμε προσοχή στα ιστορικά δρώμενα, με την ελπίδα να αποδοθεί κάποια στιγμή δικαιοσύνη.

Η Ωραία Ελένη στην κοιλάδα των νεκρών ερώτων: Η θυσία

Είναι ντυμένη με ένα μεγαλοπρεπές ένδυμα, κόκκινο, ποτισμένο από το αίμα που έχει τρέξει άφθονο. Παίρνει ένα πορτοκάλι, το σφίγγει με δύναμη και τα υγρά πετάγονται στα χέρια και το πρόσωπο της, όπως ακριβώς το αίμα στο σώμα των αντρών που πολέμησαν στην Τροία. Επίσης, αυτό το πορτοκαλί που ζουλάει και μετά πετάει, είναι ένα κτέρισμα, μια θυσία στους θεούς. Αφού, λοιπόν, κάνει τη θυσία και ο χώρος γίνει ιερός μπορεί να προσφέρει το σώμα και την ψυχή της για να θυσιαστούν. Θεωρεί ότι το «ωραία» είναι βάρος, η ηλικία της τής δίνει γήινη και συνηθισμένη υπόσταση, έτσι μπορεί να είναι μια οποιαδήποτε γυναίκα. Η Ελένη πλέον δεν είναι η Ωραία Ελένη, αλλά μια γυναίκα που έχει κακοποιηθεί και ψάχνει να βρει το δίκιο της.

Πετάει το βασιλικό ένδυμα της, μένει με ένα όμορφο φόρεμα, γίνεται μια οποιαδήποτε γυναίκα που πενθεί τη χαμένη τιμή, αξιοπρέπεια και ανεξαρτησία της. Αυτή η Ελένη είναι πανανθρώπινη, θα μπορούσε να ήταν μια γυναίκα από τη Γάζα, τη Σομαλία, το Ιράν, την Ουκρανία… από την Ελλάδα, είτε βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση είτε σε έναν ακήρυχτο πόλεμο, σε καιρό ειρήνης. Όλα αυτά γιατί ο πόλεμος υπήρχε και θα υπάρχει σε κάθε στιγμή στην κοινωνία, όπου υπάρχει ένταση είτε μεταξύ των δύο φύλων είτε, απλά μεταξύ των ανθρώπων, αφού ο πόλεμος είναι ο πατέρας της ιστορίας, όπως αναφέρει ο Ηράκλειτος.

Η Ωραία Ελένη στην κοιλάδα των νεκρών ερώτων: Η ερμηνεία

Η Γεωργία Ζώη μπαίνει βαθιά στον ρόλο της. Ο βηματισμός, οι κινήσεις του σώματος, η φωνή, το βλέμμα είναι στοιχεία αφηγηματικά που αλλάζουν όταν πηγαίνουμε από τη μια ψυχική κατάσταση στην άλλη. Αυτές οι μεταμορφώσεις γίνονται με τον πλέον απλό τρόπο. Η μουσική τονίζει το τραγικό μέρος και αναπαριστά τον θάνατο αποδίδοντας του όλη την τραγικότητα που μπορεί να έχει. Η σκηνοθεσία φτιάχνει μια μεγάλη και όμορφη εικόνα που είναι η γυναικεία κακοποίηση διαχρονικά, ακολουθώντας το μεστό και γεμάτο σύμβολα κείμενο. Ο θεατής μπαίνει στο κείμενο και καλείται να πάρει θέση, αμέσως μετά το θερμό και παρατεταμένο χειροκρότημα. Σε αυτό βοηθά η πολύ όμορφη μουσική που υποστηρίζει το κείμενο και είναι μια ακόμη τελετή στη δραματουργία.

Η μουσική δεν λειτουργούσε απλώς συνοδευτικά, αλλά ως παράλληλη δραματουργική αφήγηση του ποιητικού κειμένου του Κωνσταντίνου Μπούρα. Η πρωτότυπη μουσική άλλοτε θρηνεί, άλλοτε στέκεται απέναντι στη βία, άλλοτε ερωτεύεται, άλλοτε γίνεται πολέμια, ειρήνη, θάλασσα και αέρας, άλλοτε γεννά αρμονία και άλλοτε δυσαρμονία, συνομιλώντας διαρκώς με τον λόγο και τη σκηνική δράση. Ιδιαίτερη θέση στην παράσταση κατείχε το τραγούδι «Ωραία Ελένη» σε στίχους Λούλας Παπαγιαννοπούλου, βασισμένους στο κείμενο του Κωνσταντίνου Μπούρα. Το τραγούδι ερμήνευσε συγκλονιστικά η Γεωργία Ζώη, αποδίδοντας με εσωτερικότητα και δραματική ένταση τις πολλαπλές όψεις της ηρωίδας.

Η Ωραία Ελένη στην κοιλάδα των νεκρών ερώτων:  Το συναισθηματικό τοπίο

Μουσικά, το έργο αυτό κινείται σε ένα υφολογικό πεδίο που θα μπορούσε να συσχετιστεί με τη σύγχρονη ελληνική δημιουργία, αλλά και μετά παραδοσιακά μοιρολογια όπου η μελωδία υπηρετεί τον λόγο και οι αρμονίες διαμορφώνουν ένα πολυεπίπεδο συναισθηματικό τοπίο. Η γραφή βασίζεται σε ιδιαίτερες, συχνά απρόβλεπτες, αρμονικές διαδρομές και σε πρωτότυπες μελωδικές γραμμές, που επιχειρούν να γεφυρώσουν το λόγιο με το παραδοσιακό στοιχείο. Μελοποιήθηκαν επίσης οι στίχοι «Έρως» από τη Σαπφώ, με τους οποίους ξεκινά η παράσταση και τους οποίους ερμηνεύει η Γεωργία Ζώη, δίνοντας τον αρχικό λυρικό και τελετουργικό παλμό του έργου.

Η Ζωή Τηγανούρια έγραψε ακόμη τα τραγούδια «Γυναίκα – Ειρήνη» και «Σκοτεινή Λαχτάρα», το τελευταίο σε παραδοσιακό επτασύλλαβο ρυθμικό μοτίβο καλαματιανού, όπου οι στίχοι είναι δικοί της. Το κλείσιμο της παράστασης πραγματοποιείται με το «Γυναίκα – Ειρήνη» σε στίχους της Σοφίας Λιγνού, δημιουργώντας έναν κυκλικό συμβολισμό: από τον έρωτα της Σαπφούς έως την ειρήνη ως υπαρξιακή και συλλογική κατάκτηση.

Η Ωραία Ελένη στην κοιλάδα των νεκρών ερώτων:  Η μουσική ως αφήγηση

Τα υπόλοιπα μέρη της μουσικής αποτελούνται από αφηγηματικές μελωδίες που αναπτύσσονται παράλληλα με τον λόγο της ηθοποιού, σαν υπόγειος παλμός. Ιδιαίτερο στοιχείο της παράστασης ήταν η μεταμορφωτική χρήση του ακορντεόν: στο «Greek Mountain» αποκτά ηχόχρωμα που παραπέμπει σε κλαρίνο, ενώ στο «Την πατρίδα μ’ έχασα» μεταμορφώνεται ηχητικά σε ποντιακή λύρα. Αντίστοιχα, στο τραγούδι του Πετρολούκα Χαλκιά «Σήκω μάνα», το ακορντεόν μεταμορφώνεται και πάλι σε κλαρίνο, αποδίδοντας εκείνη τη βαθιά ηπειρώτικη, μοιρολογική ποιότητα που κουβαλά το έργο. Κάθε φορά το όργανο βρίσκει τον δικό του τρόπο να συνομιλήσει με τον λόγο, να αναπνεύσει μαζί του, να γίνει φορέας μνήμης και συλλογικού βιώματος.

Στα κρουστά, ο Στέλιος Γενεράλης συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του ηχητικού τοπίου. Ο ήχος της βροχής, σε σύμπνοια με τη φυσούνα του ακορντεόν, δημιουργεί έναν ενιαίο, «αναπνευστικό» ήχο -θάλασσα, βροχή, αέρας. Σε άλλες στιγμές, το επιβλητικό νταούλι συνομιλεί επί σκηνής με την ερμηνεύτρια, εντείνοντας τη δραματουργική ένταση. Συνολικά, η μουσική δεν υπήρξε διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ζωντανός οργανισμός που έγινε ένα με το κείμενο και τη σκηνική πράξη, μια ηχητική δραματουργία που ανέδειξε τη μορφή της Ωραίας Ελένης ως σύμβολο έρωτα, σύγκρουσης και διαχρονικής μνήμης.

Η ΩΡΑΙΑ ΕΛΕΝΗ ΣΤΗΝ ΚΟΙΛΑΔΑ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ ΕΡΩΤΩΝ

Κείμενο: Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας

Σκηνοθεσία: Κωστής Καπελώνης

Δραματουργία: Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας

Διδασκαλία: Κωστής Καπελώνης

Πρωτότυπη μουσική σύνθεση: Ζωή Τηγανούρια

Σχεδιασμός φωτισμών: Κωστής Καπελώνης

Μουσικοί επί σκηνής: Στέλιος Γενεράλης (κρουστά), Ζωή Τηγανούρια (ακορντεόν)

Σκηνικά: Σοφία Παγώνη

Κοστούμια: Σοφία Παγώνη

Ηθοποιός: Γεωργία Ζώη

Επιμέλεια κίνησης: Ζέφη Μπαρτζώκα

Φωτογραφίες-βίντεο: Θέμης Πανταζόπουλος-Capture Lab

Κατασκευή σκηνικών: Σάββας Σουρμελίδης

Θέατρο: Ραντάρ (πλ. Αγ. Ιωάννη και Πυθέου 93, Αθήνα)

Πρεμιέρα: 16/2/2026.

 

Διαβάστε τις κριτικές θεατρικών έργων που έχουμε δημοσιεύσει

Πτέρυγα Α κελί 71

Δράκουλας

Λαμπερά παράσιτα

Θέατρο Ραντάρ